Urker-schedels

Urker schedels foto: Frederieke Jochems

Moeten musea menselijke resten teruggeven?

In veel landen speelt teruggave van menselijke resten op culturele en/of religieuze gronden, met name in landen met oorspronkelijke bevolkingsgroepen zoals de Inuit, Aboriginals of Maori. In Nederland spelen dit soort zaken niet of nauwelijks, tenminste.... Aan de medewerkers van het Rijksmuseum van Oudheden wordt geregeld gevraagd of de mummies uit de collectie niet terug moeten naar Egypte. De Ethische Commissie van de Museumvereniging heeft, naar aanleiding van de casus van de zogenaamde ‘Groenlandse eskimo', uitgesproken dat directe verwantschap moet aangetoond kunnen worden, om menselijke resten terug te krijgen. In Engeland is onlangs een wet ingevoerd waardoor menselijke resten niet ouder dan 1000 jaar teruggegeven mogen worden. Dat gaat met name om Maori en Aboriginals, maar het is ook al voorgekomen dat een schedel van tienduizenden jaren oud is gerepatrieerd. In Amerika worden in principe bijna alle objecten van Native Americans teruggeven door hun aangepaste wetgeving op dit gebied.

In Nederland vraagt nu een comité uit de bevolking van het voormalige Zuiderzee-eiland Urk enkele schedels terug uit het Utrechts Universiteitsmuseum en wellicht ook uit andere collecties. De schedels die in Utrecht liggen, zijn in de 19e eeuw van de Urker begraafplaats gehaald voor rassenonderzoek. Uit documentatie blijkt dat deze schedels destijds zonder toestemming lijken te zijn meegenomen. Het Urker comité stelt verder dat hun voorouders zich destijds hebben laten begraven in de verwachting van de wederopstanding. Uit respect daarvoor horen de schedels op het Urker kerkhof thuis, vindt het comité. De Urkers zijn een sterk religieuze bevolkingsgroep die geloven dat de schedels bij het lichaam moeten zijn voor de wederopstanding en niet van de gewijdde grond verwijderd mogen worden. Ten slotte kan het comité verwantschap ook duidelijk aantonen. Dat geldt ook specifiek voor de vier comitéleden. Kijkend naar hun genealogische kwartierstaten blijkt dat hun verwantschap met grote mate van zekerheid is gedocumenteerd. (zie www.urkerschedels.info)

Daar komt nog bij dat de Urker bevolking in de 19de en 20ste eeuw jarenlang aan vele onderzoeken onderworpen werd. Dit omdat antropologen dachten dat de Urkers misschien oerhollanders waren, nog dicht bij de ‘oer-Nederlander' stonden of zelfs ‘the missing link' waren tussen de Neanderthaler en de moderne mens. Volgens het comité zijn de Urkers hierdoor in hun waarde en waardigheid aangetast. Teruggave van de schedels zou een beetje genoegdoening zijn voor al die onderzoeken die de Urkers geen voordeel hebben opgeleverd. De schedels die nu in het depot van het Utrechts Universiteitsmuseum liggen, worden al jaren niet meer voor onderzoek gebruikt en zijn ook niet in de presentaties tentoongesteld.
Het Universiteitsmuseum vindt echter dat het de schedels niet terug hoeft te geven. In de tijd dat de schedels van Urk weggehaald zijn, werd er anders gedacht over verzamelmethodes. Bovendien vertellen de schedels een belangrijk verhaal over de manier van onderzoek doen in die tijd en in het speciaal door de beroemde Utrechtse Professor Harting. Er liggen in elk museum veel objecten in depots, maar dat wil niet zeggen dat ze minder waarde hebben voor musea (musea zijn er niet alleen om tentoon te stellen maar ook om te bewaren). Dat er nu geen onderzoek meer wordt gedaan aan de schedels, wil niet zeggen dat dat in de toekomst ook niet het geval zal zijn. Deze schedels vormen, samen met de bijbehorende briefwisselingen, de enige gedocumenteerde schedelmeting in Nederland uit die tijd. Natuurlijk is het museum ook bang voor een precedentwerking. Hoeveel collectie kan een museum kwijtraken als steeds meer vragen om teruggave gehonoreerd zouden worden.
De vraag om teruggave ligt nu bij de Ethische Commissie van de Museumvereniging. Zowel het Urker comité als het Utrechts Universiteitsmuseum hebben toegezegd de uitspraak van de commissie als bindend te accepteren. De Urkers willen bij een positieve uitspraak voor hen ook Urker schedels uit andere musea gaan terugvragen.

ICOM-code 2007, art. 4.4 Verwijdering uit een openbare tentoonstelling
Verzoeken tot verwijdering van menselijke resten of objecten met met een religieuze betekenis uit een openbare tentoonstelling, komende uit de betrokken gemeenschappen, worden met respect en gevoel behandeld. Voor verzoeken tot teruggave geldt hetzelfde. Voor de behandeling van dergelijke verzoeken worden heldere richtlijnen opgesteld.

Moeten de schedels uit Urk anders behandeld worden dan objecten uit het buitenland? En wanneer moeten menselijke resten nu wel of niet teruggegeven worden? Moeten de Urker-schedels terug?

Geef uw mening via de 'discussieknop' boven de afbeeldingen.