Discussie: Mens of ding?

Menselijke resten in musea hebben een wetenenschappelijk of cultuurhistorische achtergrond. Resten met een wetenschappelijke achtergrond worden aangemerkt als preparaten. Iedereen met een medische of biologische achtergrond weet dat een levend organisme op de dissectietafel met veel respect als object beschouwd wordt. Een object dat gebruikt wordt voor kennisvermeerdering. Het is prachtig dat wij als bezoekers van musea deze vermeerdering van kennis en het historische verhaal achter deze kennisvermeerdering tot ons kunnen nemen. Aan cultuurhistorische resten worden extra dimensies toegevoegd omdat aan die objecten naast biomedische ook nog eens esthetische eigenschappen zijn toegevoegd. Denk aan de tatoeages van Maori krijgers. Ook dit zijn geprepareerde menselijke resten en zodoende ook objecten. Objecten die in het verleden bestudeerd zijn en nu ons een blik gunnen op dat wetenscahppelijk/cultuurhistorische verleden. Zonder deze dingen wordt de wereld een stuk schraler en dat zou jammer zijn.

Vanuit de wetenschap is het tonen van menselijke resten te rechtvaardigen, maar rechtvaardigt dit het feit dat het om mensen gaat? Zou jij het normaal vinden als jouw voorouders in een museum te zien zouden zijn?

Beste Diteke,

Ik zou er geen probleem mee hebben om voorouders in een museum tegen te komen. Dit komt voort uit het feit dat ik in mijn culturele achtergrond geen voorouderverering ken. Ook etnografica zijn in het verleden vanuit wetenschappelijk oogpunt verzameld, hoe ziet de mens in al haar gradaties eruit? Ik vind dat je voorzichtig moet zijn met zomaar alles terug geven. Een mooi voorbeeld vind ik het verhaal van Saartje Baartman, ook wel bekend als de Hottentot venus. Zij behoorde tot de Khoikhoi (of khoisan)stam uit de zuidelijke punt van Zuid-Afrika. In 1810 werd zij door haar Nederlandse eigenaar naar Engeland gezonden om daar in freakshows op te treden. Uiteindelijk komt zij in Parijs te overlijden en wordt haar oa. haar skelet tentoongesteld in het vooraanstaande Musee de l'Homme tot 1974 tentoongesteld. Pas in 2002 werden haar resten in Zuid-Afrika begraven. Mijn punt is nu dat we van deze gruwelijke geschiedenis geen tastbare bewijzen meer hebben. Alleen prenten. Ik merk bijna dagelijks dat geschiedenis, hoe verderfelijk die ook mag wezen, pas begint te leven als er historische objecten bewaard zijn gebleven. Zij vensters op het verleden. De bewaarde tong van een van de gebroeders de Wit spreek immers meer tot de verbeelding dan de prenten en schilderijen die van de lynchpartij zijn gemaakt.
Wat ik mij afvraag is of deze discussie niet een academische wordt die inmiddels al door de wereld buiten de instituten is ingehaald. Denk daarbij aan de vele bezoekers van Bodyworlds en de positieve reacties of het uitblijven van een enorme storm van kritiek als Gunter von Hagen in de James Bond film Casino Royal zijn Körperwelten in de film mag promoten door een knap staaltje productplacing.

Beste Bart,

Ik begrijp dat jij de hele kwestie vanuit een wetenschappelijk perspectief bekijkt. Daar is niets mis mee omdat dit ook jouw achtergrond is; het is alleen maar één kant van het verhaal.

Vanuit culturen die wel aan voorouderverering doen bekeken is je standpunt echter moeilijker te verdedigen, vooral als de menselijke resten in kwestie niet op een rechtmatige manier zijn verkregen. De musea vormen dus niet de enige partij in deze discussie. Uiteindelijk draait het allemaal om respect en naar mijn idee zouden musea eens wat vaker naar de morele kant kunnen kijken dan alleen naar de wetenschappelijke kant.
Dat Saartje Baartman uiteindelijk begraven is in Afrika is een teken van respect, het respect dat ze tijdens haar leven al had moeten krijgen. Helaas kijken mensen (nog altijd!) neerbuigend naar mensen die anders zijn. Het verhaal van Saartje Baartman is al schrijnend genoeg en ik zie niet in dat haar resten daarom bewaard zouden moeten worden.
Wat ik uit jouw verhaal haal, is dat jij veel waarde hecht aan authenticiteit. Authenticiteit van voorwerpen is echter niet de enige manier om de geschiedenis te laten leven. Geschiedenis gaat immers om de verhalen en niet alleen puur om de voorwerpen. Het gaat erom wat je met de voorwerpen doet, dus wat voor verhaal je er mee brengt en hoe je het vertelt.

Casino Royale heb ik overigens niet gezien. Bodies the Exhibition wel, maar dat is naar mijn idee een andere discussie.

Beste Diteke,



Ik vind dat je een aantal interessante punten naar voren brengt in je reactie. Allereerst ben ik het met je eens dat menselijke resten in een museum niet alleen vanuit wetenschappelijk gezichtspunt gezien kunnen worden. Wat we bij deze objecten wel moeten blijven realiseren is dat ze, doordat ze in het verleden verzameld zijn, een carrière hebben doorgemaakt. Van ieder object is een biografie te schrijven, die biografie bepaald voor een groot deel de cultuurhistorische waarde van een object. Of dat nou een schedel, een microscoop of een stel voetbalschoenen is. In zo'n biografie is ook terug te vinden hoe een voorwerp verworven is.

Kom ik bij je tweede punt. Wanneer is een object op niet morele gronden verworven? Welke moraliteit gebruiken wij daar voor? De onze, van vandaag de dag? Of de historische? En wat als er in het verleden contracten zijn gesloten? Ik las afgelopen zaterdag in de Volkskrant het verhaal van de Mosasaurus. Frankrijk heeft in 1815 met een groot aantal Europese staten een verdrag ondertekend dat het eigendom geregeld van een groot aantal (kunst)schatten waaronder dit Nederlandse fossiel. Geld dit verdrag vandaag nog? Blijkbaar wel want Verhagen, zelf uit Maastricht, kan/wil hier niets meer aan doen. En terecht vind ik. De mosasaurus heeft inmiddels een dusdanige betekenis gekregen in de Franse cultuur dat die daar onmogelijk uit ontvreemd kan worden. Als we dat nu afzetten tegen bijvoorbeeld het voorbeeld van het Ghanese koningshoofd. Deze man is door eigen bevolking uitgeleverd. Je zou kunnen zeggen dat hier sprake is van een afspraak gemaakt in het verleden. Geldt deze vandaag de dag ook nog? Wat zeker is, is dat de wijze waarop dit hoofd naar Nederlands is gekomen een wezenlijk hoofdstuk is in de biografie van dit object. Als dit soort voorwerpen terug gaan betekend dat het einde van de biografie. Het verhaal stopt, het is af. Dit brengt me tot je derde punt. Het zijn voorwerpen die dit soort verhalen dragen. Dingen zijn de enige fysiek links met het verleden. Verhalen alleen kunnen nooit het verleden in stand houden als er niet ergens een fysieke plek, gebouw of voorwerp me verbonden is. Daarom heb je groot gelijk wanneer je zegt dat het er om gaat wat je met voorwerpen doet en welk verhaal je ermee verteld. Het verhaal van menselijke resten dat vandaag de dag verteld wordt is anders dan hoe het honderd jaar geleden met dezelfde voorwerpen verteld werd. En dat is maar goed ook. De biografie gaat door, ja moet zelfs doorgaan, maar daar hebben we wel de voorwerpen zelf bij nodig. Al is het alleen maar doordat de fysieke aanwezigheid ons telkens weer met de neus op de feiten drukt.

Beste Bart,

Ik respecteer de biografie van een voorwerp, wat de aard van dat voorwerp ook is. Ik zie alleen niet in waarom menselijke resten per se binnen de museale context bewaard moeten blijven. De biografie van een voorwerp is niet in alle gevallen iets tastbaars. Ook als je het voorwerp niet meer in je bezit hebt, blijft de biografie bestaan. Het verhaal is niet ineens 'weg' als het voorwerp niet meer in je bezit is.

Ik ben het met je eens dat morele aspecten aan een plaats en tijd gebonden zijn. Het is moeilijk om de normen en waarden van tientallen jaren geleden met die van nu te vergelijken. Dat wil echter niet zeggen dat deze vergelijking niet mogelijk is en niet voor niets staat er in de Ethische Code ook een artikel (3.7) over hoe musea om horen te gaan met menselijke resten. Die mening is wellicht anders dan jaren geleden, maar waarom kan deze mening in de loop der jaren niet zijn bijgesteld? Ik vind het daarom wel erg ver gaan om het hoofd toe te kennen aan Nederland omdat de Ghanese bevolking de man heeft uitgeleverd. Bovendien kun je je nog afvragen of de mening van de man zelf nog een rol speelt in dit verhaal. Hem is niet gevraagd of hij het prima zou vinden dat zijn hoofd jaren na dato nog in een depot staat. Uitlevering is naar mijn idee iets anders dan onthoofden en in een museum stoppen. Gezien het feit dat Ghana het hoofd terug heeft geëist, zegt daarover naar mijn idee wel genoeg. Waarom zou je die veranderde mening niet mogen respecteren? In het genoemde artikel wordt niet voor niets gesteld dat de mening van een herkomstland ook telt. Een verhaal hoeft dus niet te stoppen en in dit geval is het verhaal niet af omdat Ghana het hoofd terugeist. Net zoals je later zegt: de biografie gaat door.

Ik ben het niet met je eens dat je een voorwerp per se nodig hebt om een verhaal te vertellen. Authenticiteit is geen voorwaarde om een verhaal te kunnen beleven. En als je per se een voorwerp nodig hebt, dan zou een replica toch ook voldoen? Het verhaal van de ontcijfering van het hiërogliefenschrift gaat ook prima met een kopie van de steen van Rosetta. Het gaat om het verhaal, niet alleen om de steen en bij menselijke resten is het net zo. Teruggave leidt er niet toe dat de menselijke resten ineens weg zijn; ze zijn alleen in een andere context te vinden. Als het voorwerp zo nodig is om het verhaal te vertellen, maakt het naar mijn idee niet uit waar de voorwerpen zich bevinden, of ze te zien zijn of niet. Daarbij speelt respect een grote rol (zie Ethische Code, artikel 4.3) en dat staat naar mijn idee voorop.

Beste Diteke,



In de eerste alinea van je reactie staat wat mij betreft een belangrijk punt. Het verhaal is inderdaad niet ineens weg als je het voorwerp niet meer in je bezit hebt. Fat ben ik helemaal met je eens, mits het voorwerp nog te zien is. En dat is nou net niet het geval bij teruggaaf van menselijke resten. Het hoofd van de Ghanese koning wordt herbegraven en is daarmee nooit meer te zien. Wat voor mij betekend dat daar de biografie stopt.



Dat meningen in de loop van de jaren worden bijgesteld is maar goed ook. Anders dan stelden we nu nog levende mensen met een afwijking tentoon. Maar of je de mening van iemand die al eeuwen geleden overleden is nog vandaag de dag mee moet laten tellen betwijfel ik. In de eerste plaats omdat je daar je eigen interpretatie van nu als uitgangspunt neemt. Om een voorbeeld te geven, mensen staan in de rij om door Gunter von Hagen te worden geplastineerd. Die personen vinden het geweldig om tentoongesteld te worden. Noem het ijdelheid, maar wat als dit het referentiekader is waarmee je naar de mening van die man van 200 jaar geleden kijkt? Als wij zijn mening in moeten vullen dan kunnen we niet om onze eigen kaders heen. Daar moeten we ons dus terdege van bewust zijn.

Bovendien weten we dat die kaders verschuiven. Mogelijk denken we over 50 jaar anders over dit soort zaken. Misschien hebben we dan wel de behoefte aan de tastbare resten van bijvoorbeeld Saartje Baardman. Tastbaar om te laten zien dat zwarte bladzijden uit de geschiedenis zich daadwerkelijk hebben afgespeeld.



Als het over authenticiteit gaat is er naar mijn idee een grote communicatiestoornis tussen erfgoedcollega's. De een vindt de informatie vervat in het ding belangrijk. Dan voldoet een kopie prima. Je geeft de steen van Rosetta als voorbeeld. Als je wil weten hoe het schrift ontcijfert is dan heb je aan de tekens op het kopie immers ook voldoende. Nou weet ik uit eigen ervaring dat op het moment dat ik voor het eerst in het British was en op zoek naar de steen aldaar erachter kwam dat ik naar een kopie keek (ivm met een speciale tentoonstelling was het origineel niet te zien) was ik toch behoorlijk teleurgesteld. Dit zijn de mensen die onder de ander categorie vallen. Die vasthouden aan het romantische idee dat je eigenlijk via zo'n steen Champolion's zweet in die woestijn nog kan ruiken. Ik denk dat je daar de kern raakt van hoe er zo verschillend over authenticiteit gedacht wordt. Naar mijn idee is er geen juiste of verkeerde mening in dit geval, maar moet duidelijk zijn wat het doel is. Gaat het puur om informatie overdracht dan kunnen reconstructies/kopieën uiterst waardevol zijn. Wil je mensen echter een historische sensatie laten beleven dan kan dat niet zonder de echte spullen.

Naar mijn mening mogen musea natuurlijk mensenlijke resten verzamelen. Aan een kant begrijp ik niet helemaal wat hier mis mee is, wat is er nou schokkend aan?
Over de gehele wereld worden miljoenen dierlijke resten bewaard, geconserveerd en tentoongesteld, waarom zou dit niet met mensenlijke resten mogen? Waar haalt de mens de arrogantie vandaan om zichzelf boven dierlijke resten te plaatsen? Ze zijn beiden net zo interessant om tentoon te stellen, er verhalen over te vertellen en te onderzoeken. Menselijke resten zijn misschien nog wel interessanter, omdat dit je eigen soort betreft.

Aan de andere kant, is het een ander verhaal als het gaat om menselijke resten van culturen van totaal andere landen, dit is meer een etisch vraagstuk, en moet alleen kunnen zoals de site al aangeeft, door overeenkomsten met het desbetreffende land, mocht dit het geval zijn.

@ Manouk: Ik vind het erg ver gaan om mensen die bijvoorbeeld vanuit religieuze redenen tegen het verzamelen van menselijke resten zijn, als arrogant te bestempelen.

kijkt u zo. 6/3/2011 om 19.30 naar Duitsland 2 (ZDF) en laat u a.u.b. onderzoeken of ook Nederlandse musea net als dat museum in Hamburg, schedels, beenderen e.d.. van dubieuze herkomst hebben.
Respect voor de doden en de religie/ cultuur van hun nabestaanden moet absolute prioriteit hebben!!